به مجرد عقد ازدواج و تشكيل خانواده ، زن و مرد نسبت به يكديگر دارای حقوق و تكاليفی می‌شوند كه عمل نكردن يا برخوردارنشدن از اين موارد، پيامدهای نامطلوبی را بر پيكره‌ی خانواده و اجتماع می‌گذارد.
طبق قوانين موجود ، مهمترين حقوق و تكاليف زن و مرد به شرح زير است:

- همين كه نكاح به طور صحيح واقع می‌شود، روابط زوجيت بين طرفين موجود و حقوق و تكاليف زوجين در مقابل همديگر برقرار می‌شود.

- زن و شوهر مكلف به حسن معاشرت با يكديگر هستند.

- زوجين بايد در تشييد مبانی خانواده و تربيت اولاد خود به يكديگر مساعدت نمايند و همديگر را كمك كنند

- در روابط زوجين، رياست خانواده از خصايص شوهر است و اصل بر اين است كه مرد مديريت خانواده را بر عهده می‌گيرد.

- نفقه‌ی زن اعم از خوراك، پوشاك و مايحتاج زندگی در عقد دائم بر عهده‌ی شوهر است و شوهر مكلف به دادن نفقه است.

- زن بايد در منزلی كه شوهر تعيين می‌كند، سكنی نمايد مگر آنكه اختيار تعيين منزل به زن داده شده باشد.

- شوهر می‌تواند زن خود را از حرفه يا صنعتی كه منافی مصالح خانوادگی يا حيثيات خود يا زن باشد، منع كند.

- زن می‌تواند در دارايی خود هر تصرفی را كه می‌خواهد، بكند و نيازی به اجازه‌ی شوهر در اين مورد نيست.

- طرفين عقد ازدواج می‌توانند هر شرطی كه مخالف با مقتضای عقد مزبور نباشد در ضمن عقد ازدواج يا عقد لازم ديگر بنمايند.
اين بدان معناست كه مثلا می‌توان شرط كرد هرگاه شوهر زن ديگر بگيرد يا در مدت معينی غايب شود يا ترك انفاق بنمايد، يا عليه حيات زن سوء قصد يا سوء رفتاری نمايد كه زندگانی آنها با يكديگر غيرقابل تحمل شود، زن وكيل و وكيل در توكيل باشد كه پس از اثبات تحقق شرط در محكمه و صدور حكم نهايی، خود را مطلقه سازد.
لازم به ذكر است هرگونه شرطی كه مخالف مقتضای عقد باشد، غيرقانونی و ناصحيح است و نمی‌توان نتيجه‌ای بر آن مترتب كرد.