اصول قانون اساسی᾿ در مورد خانواده

درایجاد بنیادهای᾿ اجتماعی᾿ اسلامی᾿ ، نیروهای᾿ انسانی᾿ که تاکنون درخدمت استثمار همه᾿جانبه خارجی᾿ بودند هویت᾿اصلی᾿ وحقوقی᾿ انسانی᾿ خود راباز می᾿᾿یابند ودراین بازیابی᾿ طبیعی᾿ است که زنان به دلیل ستم بیشتری᾿ که تاکنون از نظام طاغوتی᾿ متحمل شده᾿اند استیفای᾿ حقوق آنان بیشتر خواهد بود .
خانواده واحد بنیادین جامعه و کانون اصلی᾿ رشد وتعالی᾿ انسان است و توافق عقیدتی᾿ و آرمانی᾿ درتشکیل خانواده که زمینه᾿ساز اصلی᾿ حرکت تکاملی᾿ و رشدیابنده انسان است اصل اساسی᾿ بوده و فراهم کردن امکانات جهت نیل به این مقصود از وظایف حکومت᾿اسلامی᾿ است . زن در چنین برداشتی᾿ از واحد خانواده ، از حالت « شیئی᾿ بودن » و یا « ابزار کار بودن » در خدمت اشاعه مصرف᾿زدگی᾿ و استثمار ، خارج شده و ضمن بازیافتن و ظیفه خطیر و پرارج مادری᾿ در پرورش انسان᾿های᾿ مکتبی᾿ پیش᾿آهنگ و خود هم᾿رزم مردان در میدان᾿های᾿ فعال حیات می᾿᾿باشد ودرنتیجه پذیرای᾿ مسئولتی᾿ خطیرتر ودر دیدگاه اسلامی᾿ برخوردار از ارزش و کرامتی᾿ والاتر خواهد بود .

• اصل᾿دهم :
  از آنجا که خانواده واحد بنیادی᾿ جامعه᾿اسلامی᾿ است ، همه قوانین و مقررات و برنامه᾿ریزی᾿᾿های᾿ مربوط باید در جهت آسان کردن تشکیل خانواده ، پاسداری᾿ از قداست آن واستواری᾿ روابط خانوادگی᾿ برپایه حقوق واخلاق اسلامی᾿ باشد.
• اصل᾿بیستم :
  همه᾿ی᾿ افراد ملت اعم از زن ومرد یکسان در حمایت قانون دارند وازهمه᾿ی᾿ حقوق᾿انسانی᾿ ، سیاسی᾿ ، اقتصادی᾿ ، اجتماعی᾿ وفرهنگی᾿ با رعایت موازین اسلامی᾿ برخوردارند .
• اصل᾿بیست᾿ویکم :
  دولت موظف است حقوق زن را در تمام جهات با رعایت موازین اسلامی᾿ تضمین نماید وامور زیر را انجام دهد :
1. ایجاد زمینه᾿های᾿ مساعد برای᾿ رشد شخصیت زن واحیای᾿ حقوق مادی᾿ و معنوی᾿ او .
2. حمایت مادران ، بالخصوص در دوران بارداری᾿ و حضانت فرزند ، وحمایت از کودکان بی᾿᾿سرپرست
3. ایجاد دادگاه صالح برای᾿ حفظ کیان و بقای᾿ خانواده
4. ایجاد بیمه᾿ی᾿ خاص بیوگان وزنان سالخورده وبی᾿᾿سرپرست
5. اعطای᾿ قیمومیت فرزندان به مادران شایسته درجهت غبطه آن᾿ها درصورت نبودن ولی᾿᾿شرعی᾿ .
    

« کلیاتی᾿ راجع به دعاوی᾿ خانوادگی᾿ »

• الف : مقدمه
  دعوی᾿ ، عبارت است از حقی᾿ که مورد تجاوز ، تعدی᾿ ، انکار ، تردید یا تکذیب شخص دیگری᾿ واقع می᾿᾿شود و پس از بروز اختلاف در مراجع ذی᾿᾿صلاح قضایی᾿ مطرح می᾿᾿گردد.برای᾿ این᾿که دعوایی᾿ دردادگاه صالح طرح گردد ، ابتدا باید مشخص گردد که دعوی᾿ ماهیت کیفری᾿ دارد یا حقوقی᾿ .اگر ماهیت دعوی᾿ کیفری᾿ باشد ، بدین معنی᾿ است که مشتکی᾿᾿عنه ( متهم ) مرتکب جرم گردیده است .
  تعریف جرم به موجب ماده ۲ قانون مجازات᾿اسلامی᾿ مصوب ۸/۵/۱۳۷۰ عبارت است از :
  « هرفعل یا نرک᾿فعلی᾿ که درقانون برای᾿ آن مجازات تعیین شده باشد جرم محسوب می᾿᾿شود. »
  وبه موجب ماده ۳ همین قانون :
  « قوانین جزایی᾿ درباره کلیه کسانی᾿ که در قلمرو حاکمیت زمینی᾿ ، دریایی᾿ وهوایی᾿ جمهوری᾿᾿اسلامی᾿᾿ایران مرتکب جرم شوند اعمال می᾿᾿گردد ، مگر ان᾿که به᾿موجب قانون ترتیب دیگری᾿ مقرر شده باشد . »
  لکن اگر منظور از طرح دعوی᾿ مطالبه حق باشد ، ماهیت دعوی᾿ حقوقی᾿ می᾿᾿باشد . مانند وصول مهریه ، استردادجهیزیه ، درخواست حضانت طفل ، ثبت᾿واقعه ازدواج ویا سایر مسایل دیگری᾿ ازاین قبیل .
  درحال حاضر دادگاه᾿های᾿ عمومی᾿ مستقر در مجتمع᾿های᾿ قضایی᾿ تهران ویا مستقر در ادارات دادگستری᾿ شهرستان᾿ها ، مراجع رسیدگی᾿ به دعاوی᾿ کیفری᾿ یا حقوقی᾿ می᾿᾿باشند وازطرفی᾿ به موجب قانون :
  « اختصاص تعدادی᾿ از دادگاه᾿های᾿ موجود به موضوع اصل (۲۱) قانون᾿اساسی᾿ ( دادگاه خانواده ) مصوب ۸/۵/۱۳۷۶ مجلس᾿شورای᾿᾿اسلامی᾿ ، مقرر گردیده که :
  « تعدادی᾿ از شعب دادگاه᾿های᾿ عمومی᾿ تحت᾿عنوان « دادگاه خانواده » برای᾿ رسیدگی᾿ به دعاوی᾿ خانوادگی᾿ با صلاحیت رسیدگی᾿ به دعاوی᾿ مربوط به
1. نکاح موقت ودایم
2. طلاق وفسخ نکاح وبذل᾿مدت وانقضای᾿ مدت
3. مهریه
4. جهیزیه
5. اجرت᾿المثل ونحله ایام زوجیت
6. نفقه معوقه و جاریه زوجه واقربای᾿ واجب᾿النفقه
7. حضانت وملاقات اطفال
8. نسب
9. نشور وتمکین
10. نصب قیم وناظر وقیم امین وعزل آن᾿ها
11. حکم رشد
12. ازدواج مجدد
13. شرایط ضمن عقد اختصاص یافته است . »
    
    
• ب) تعریف دعاوی᾿ خانوادگی᾿
  دعاوی᾿ خانوادگی᾿ برحسب تعریف مندرج در ماده ۲ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۵ بهمن ماده ۱۳۵۳ عبارتند از :
  « دعاوی᾿ مدنی᾿ بین هریک از زن وشوهر و فرزندان وجد پدری᾿ و وصی᾿ وقیم که از حقوق وتکالیف مقرر در کتاب هفتم درنکاح وطلاق ( من᾿جمله دعاوی᾿ مربوط به جهیزیه و مهریه ) وکتاب هشتم در اولاد و کتاب نهم در خانواده و کتاب دهم درحجر وقیمومیت قانون مدنی᾿ ، همچنین از مواد ۱۰۰۵ ، ۱۰۰۶ ، ۱۰۲۸ ، ۱۰۲۹ و ۱۰۳۰ قانون مذکور ومواد مربوط درقانون امورحسبی᾿ ( شامل رسیدگی᾿ به موارد : درخواست تسلیم اموال غایب به ورثه ، درخواست حکم موت فرضی᾿ ، درخواست پژوهش از رد درخواست حکم موت᾿فرضی᾿ ، درخواست مهر و موم ترکه ، درخواست برداشت مهر وموم᾿ترکه ، درخواست تحریر ترکه ، درخواست تصفیه ترکه ، درخواست تقسیم ترکه ، درخواست تصدیق انحصار وراثت ) می᾿᾿باشند و « جرایم برضدحقوق و تکالیف خانوادگی᾿ » نیز برحسب تعاریف مندرج در فصل نوزدهم از کتاب پنجم قانون مجازات᾿اسلامی᾿ ( تعزیرات ) در مواد ۶۴۲ الی᾿ ۶۴۷ قانون مذکور به᾿طور مشروح بیان گردیده است. ضمن آن᾿که باید دانست که به موجب ماده ۵ قانون مدنی᾿ ، « کلیه سکنه ایران اعم از اتباع᾿داخله و خارجه » مطیع قوانین ایران خواهند بود ، مگر در مواردی᾿ که قانون استثناء کرده باشد و همچنین به᾿موجب ماده ۶ همین قانون :
  « قوانین مربوط به احوال شخصیه ازقبیل نکاح و طلاق واهلیت اشخاص و ارث درمورد کلیه اتباع ایران ولو این᾿که مقیم در خارج باشند مجری᾿ خواهد بود . »
  وبه᾿موجب ماده ۷ قانون مدنی᾿ :
  « اتباع᾿خارجه مقیم در خاک ایران از حیث مسایل مربوط به احوال شخصیه و اهلیت خود و همچنین از حیث حقوق ارثیه درحدود معاهدات ، مطیع قوانین و مقررات دولت متبوع خود خواهند بود. »
  
  
• ج) طریقه طرح دعوی᾿ حقوقی᾿ مربوط به اختلافات خانوادگی᾿
  آن تعداد از دعاوی᾿ خانوادگی᾿ که ذاتاً ماهیت حقوقی᾿ دارند ، یعنی᾿ منظور ازطرح دعوی᾿ ، مطالبه حقی᾿ باشد مانند وصول مهریه ، استرداد جهیزیه ، درخواست حضانت طفل یا صدور گواهی᾿ عدم امکان سازش و ... دعاوی᾿ حقوقی᾿ خانوادگی᾿ نامیده می᾿᾿شوند. دراین᾿گونه دعاوی᾿ ، مدعی᾿ یا ( خواهان ) کسی᾿ است که مطالبه حقی᾿ را از دادگاه درخواست می᾿᾿نماید وطرف مقابل او مدعی᾿᾿علیه یا ( خوانده ) است که به دادگاه احضار می᾿᾿گردد.
  برحسب ماده ۱ آیین᾿نامه᾿ی᾿ اجرایی᾿ قانون حمایت خانواده :
  « اقامه᾿دعوی᾿ و تقاضای᾿ رسیدگی᾿ و اقدام در امور موضوع قانون حمایت خانواده به᾿طور شفاهی᾿ یا به᾿وسیله درخواست کتبی᾿ به᾿عمل می᾿᾿آید . »
  وبه᾿موجب ماده ۳ همین آیین᾿نامه :
  « تنظیم درخواست دراوراق چاپی᾿ مخصوص ، الزامی᾿ نیست ولی᾿ باید در دو نسخه تنظیم و یک نسخه آن درپرونده امر ضبط شده ونسخه دیگر برای᾿ طرف فرستاده شود. »
  لکن عموماً دادگاه᾿ها برای᾿ دعاوی᾿ حقوقی᾿ خانوادگی᾿ فرم « دادخواست به دادگاه عمومی᾿ » را می᾿᾿پذیرند.
  برطبق ماده ۷۰ قانون آیین᾿دادرسی᾿ مدنی᾿ :
  « شروع به رسیدگی᾿ در دادگاه᾿های᾿ دادگستری᾿ محتاج به تقدیم دادخواست است. »
  وبرطبق ماده ۷۱ همین قانون :
  « دادخواست باید به زبان فارسی᾿ و بر روی᾿ برگ᾿های᾿ چاپی᾿ مخصوص نوشته شود ، ... فرم᾿های᾿ دادخواست در مراجع قضایی᾿ ( مجتمع᾿های᾿ قضایی᾿ تهران یا ادارات دادگستری᾿ شهرستان᾿ها ) دربخش فروش اوراق قضایی᾿ آن سازمان به᾿فروش می᾿᾿رسد.
  همچنین به᾿موجب ماده ۷۷ قانون آیین᾿دادرسی᾿ مدنی᾿ :
  « دادخواست وکلیه برگ᾿های᾿ پیوست به آن باید در دونسخه ودرصورت تعدد مدعی᾿ علیه به عده آن᾿ها به᾿علاوه یک نسخه باشد. »
  وبه موجب ماده ۷۶ همین قانون :
  اگر دادخواست توسط وکیل داده شده باشد ، باید وکالت᾿نامه و وکیل ودر صورتی᾿᾿که دادخواست را قیم داده باشد ، رونوشت گواهی᾿ شده قیم᾿نامه وبه᾿طور کلی᾿ رونوشت سندی᾿ که مثبت سمت دادخواست دهنده است نیز باید پیوست دادخواست شود و نام ومشخصات وکیل یا قیم بایستی᾿ درجلوی᾿ آن قسمت از دادخواست که نوشته شده « وکیل یا نماینده قانونی᾿ » نوشته شود .
  همچنین به᾿موجب ماده ۷۴ همین قانون :
  « مدعی᾿ باید رونوشت یا عکس یا گراور اسناد خود را پیوست دادخواست کند . رونوشت یا عکس یا گراور باید خوانا ومطابقت آن با اصل گواهی᾿ شده باشد . »
  معمولاً برای᾿ گواهی᾿ با اصل کردن مدارکی᾿ که باید پیوست دادخواست گردد ، مدعی᾿ باید از اصل مدارک خود تعداد دوبرگ و چنان᾿چه مدعی᾿᾿علیه بیشتر از یک᾿نفر باشد ( به᾿تعداد آن᾿ها به᾿علاوه یک نسخه ) کپی᾿ تهیه نموده ، ابتدا به قسمت نقش تمبر مرجع᾿قضایی᾿ مربوطه مراجعه وبا پرداخت هزینه تمبرقانونی᾿ ابتدا فتوکپی᾿᾿ها را نقش تمبر نموده وسپس کپی᾿᾿های᾿ نقش᾿تمبر شده را همراه با با اصل مدارک به اتاق تطبیق اصل مدارک با کپی᾿᾿های᾿ نقتمبر شده برده و آن᾿ها را به متصدی᾿ مربوطه تسلیم نماید تا کپی᾿᾿های᾿ مذکور توسط مسئول مربوطه مهر وامضاء شود. آن᾿گاه به هربرگ دادخواست خود باید کپی᾿᾿های᾿ برابر اصل شده مستندات خود را که درقسمت « دلایل ومنظمات دادخواست » به آن᾿ها اشاره نموده است ، ضمیمه دادخواست نموده وچنان᾿چه دادخواست درچند صفحه تنظیم شده باشد پس از امضاء تمامی᾿ صفحات دادخواست آن᾿ها را به قسمت نقش᾿تمبر مرجع قضایی᾿ مربوطه برده و پس از پرداخت « هزینه دادرسی᾿ » کلیه مدارک مربوط به طرح دعوی᾿ خود را که شامل ( دادخواست تمبرشده و ضمایم برابراصل᾿شده ) آن᾿ها می᾿᾿باشد تحویل دفتر ثبت دادخواست᾿های᾿ مرجع᾿قضایی᾿ مربوطه می᾿᾿نماید وشماره᾿ای᾿ دریافت می᾿᾿دارد پس از چندروز به همان مرجع مراجعه و شماره خود را اعلام و شعبه رسیدگی᾿ کننده به دادخواست به او ابلاغ می᾿᾿گردد و درصورتی᾿᾿که ایرادی᾿ متوجه دادخواست و ضمایم ان نباشد سیر رسیدگی᾿ قضایی᾿ به᾿وسیله᾿ی᾿ ابلاغ اوراق قضایی᾿ ( اخطاریه ) به خواهان وخوانده شروع خواهد گردید .
  نکات مهم :
1. دادگاه صالح برای᾿ رسیدگی᾿ قضایی᾿ ، دادگاه محل اقامت قانونی᾿ « خوانده » می᾿᾿باشد .
2. شرایط اساسی᾿ ومهم ذیل برای᾿ طرح واقامه یک دعوی᾿ حقوقی᾿ خانوادگی᾿ ضروری᾿ می᾿᾿باشد :
• الف : وجودحق منجز
• ب : ذی᾿᾿نفع بودن خواهان دعوی᾿
• ج : ذی᾿᾿سمت بودن خواهان دعوی᾿ ( خواهان ممکن است اصیل دعوی᾿ باشد یا وکیل یا ولی᾿ یا وصی᾿ یا قیم یا نماینده قانونی᾿ خواهان باشد )
• د : اهلیت داشتن خواهان دعوی᾿
• ه : توجه دعوی᾿ نسبت به خوانده
• و : دعوی᾿ قبلاً رسیدگی᾿ ومنجر به صدور حکم قطعی᾿ نشده باشد .
• ز : خواسته وبهای᾿ آن باید در دادخواست تعیین گردد ، مگر آن᾿که تعیین بهاء ممکن نبوده و یا خواسته مالی᾿ نباشد .
3. درصورتی᾿ که اسنادی᾿ لازم است به دادخواست ضمیمه گردد به زبان فارسی᾿ نباشد ، باید علاوه بر رونوشت گواهی᾿᾿شده سند ، ترجمه᾿ی᾿ گواهی᾿ شده᾿ی᾿ آن نیز پیوست دادخواست گردد.
4. دادخواست وضمایم آن چنان᾿چه بدون ایراد ، تسلیم دفتر دادگاه شود قبل از جلسه᾿ی᾿ رسیدگی᾿ ، نسخه᾿ی᾿ ثانی᾿ آن وضمایم مربوطه ازطرف دادگاه برای᾿ خوانده دعوی᾿ ارسال خواهد گردید .
   توجه : دربعضی᾿ از دعاوی᾿ حقوقی᾿ خانوادگی᾿ مناسب است تا خواهان قبلاً اظهارنامه᾿ای᾿ را که مرتبط با موضوع خواسته باشد برای᾿ خوانده ارسال نماید ، برحسب مفاد ماده᾿ی᾿ ۷۰۹ قانون آیین᾿دادرسی᾿ مدنی᾿ : « هرکس می᾿᾿تواند قبل از تقدیم دادخواست به دادگاه᾿های᾿ دادگستری᾿ حق خود را به᾿وسیله᾿ی᾿ « اظهارنامه » از طرف مطالبه نماید ، مشروط براین᾿که موعد مطالبه رسیده باشد ... »
   اوراق اظهارنامه را نیز می᾿᾿توان مانند اوراق دادخواست از دفتر فروش اوراق قضایی᾿ مجتمع᾿قضایی᾿ در تهران یا ادارات دادگستری᾿ شهرستان᾿ها تهیه نمود وپس از تکمیل وانجام نقش تمبر روی᾿ آن ، به اتاق دریافت وثبت᾿اظهارنامه᾿ها در مرجع᾿قضایی᾿ تسلیم نماید تا از طریق دادگستری᾿ به مخاطب اظهارنامه ابلاغ گردد .
   دقت : مصلحت است که درضمن تقدیم دادخواست ویا قبل از دتقدیم دادخواست مبنی᾿ بر مطالبه᾿ی᾿ مالی᾿ ، اقدام به تقاضای᾿ صدور « قرار تأمین خواسته » نمود .
   ماده ۲۲۵ قانون آیین᾿دادرسی᾿ دراین رابطه بیان می᾿᾿دارد :
   مدعی᾿ می᾿᾿تواند قبل از تقدیم دادخواست یا ضمن دادخواست راجع به اصل دعوی᾿ ویا درجریان دادرسی᾿ ودرموارد زیر از دادگاه درخواست تأمین خواسته نماید ودادگاه مکلف به قبول آن است .
1. دعوی᾿ مستند به سند رسمی᾿ باشد .
2. خواسته درمعرض تضییع یا تفریط باشد.
3. مدعی᾿ خسارتی᾿ را که ممکن است برطرف مقابل وارد آید نقداً به صندوق دادگاه بپردازد . تعیین میزان خسارت به᾿نظر دادگاهی᾿ است که درخواست تأمین را پذیرفته است ، درصورتی᾿᾿که قرار تأمین اجرا شده و مدعی᾿ دراصل دعوی᾿ به موجب رأی᾿ نهایی᾿ محکوم به بی᾿᾿حقی᾿ شده ، وجه تودیع شده بابت خسارت تأمین ، به محکوم᾿له پرداخت می᾿᾿شود .
4. درسایر موارد که به موجب قانون مخصوص دادگاه مکلف به قبول دادخواست تأمین باشد .
    
   
• د) طریقه᾿ی᾿ طرح دعوی᾿ کیفری᾿ درارتباط با جرایم برضد حقوق و تکالیف خانوادگی᾿ ویا سایر جرایم درارتباط با قانون مجازات᾿اسلامی᾿ ( تعزیرات ) که دراختلافات خانوادگی᾿ نیز ممکن است بروز نماید .
  پرونده᾿های᾿ جزایی᾿ براساس شکایت شاکی᾿ تشکیل می᾿᾿گردد ، کسی᾿ که شکایت نموده شاکی᾿ و کسی᾿ که علیه او طرح شکایت شده است را مشتکی᾿᾿عنه می᾿᾿گویند.
  برطبق اصل ۳۷ قانون᾿اساسی᾿ اصل برائت است و هیچ᾿کس از نظر قانون مجرم شناخته نمی᾿᾿شود مگر این᾿که جرم او در دادگاه صالح ثابت گردد .
  همچنین به موجب اصل ۱۶۶ قانون اساسی᾿ :
  احکام دادگاه᾿ها باید مستدل و مستند به مواد قانون و اصول باشد که براساس آن حکم صادر شده باشد .
  وبه موجب اصل ۱۶۹ قانون اساسی᾿ :
  هیچ فعل یا ترک᾿فعلی᾿ به استناد قانونی᾿ که بعداز آن وضع شده است جرم محسوب نمی᾿᾿شود.
  بنابر اصول فوق روشن است که مشتکی᾿᾿عنه درصورتی᾿ مجازات خواهد گردید که مرتکب جرم شده باشد و طبق دلایل شرعی᾿ وقانونی᾿ انجام فعل مجرمانه توسط وی᾿ در محکمه᾿᾿ی᾿ صالح ثابت گردد.

شکوائیه باید چگونه باشد ؟

شاکی᾿ یا مدعی᾿᾿خصوصی᾿ می᾿᾿تواند شخصاً ویا توسط وکیل شکایت کند شاکی᾿ بایستی᾿ در شکوائیه᾿ای᾿ که تهیه می᾿᾿نماید نام᾿ونام᾿خانوادگی᾿ و نام پدر و آدرس خود و مشخصات دقیق مشتکی᾿᾿عنه و آدرس او را اعلام نماید. موضوع شکایت باید به᾿طور واضح وروشن در متن شکوائیه نوشته شود . شکایت باید دارای᾿ تاریخ باشد و همچنین ، محل وقوع جرم ، نحوه᾿ی᾿ انجام جرم ، میزان خسارت وضرر وزیان وارده نیز بایستی᾿ در شکوائیه مشخص شود . همچنین چنان᾿چه در متن شکایت به عنوان دلیل ، از شاهد ذکر شده باشد بایستی᾿ نام وآدرس گواهان نیز مشخص گردد واسناد ومدارکی᾿ هم که در رابطه با موضوع شکایت وجود دارد ، کپی᾿ برابراصل شده آن᾿ها را بایستی᾿ ضمیمه᾿ی᾿ شکایت نماید . شکوائیه بایستی᾿ خطاب به سرپرست مجتمع قضایی᾿ محل خوانده « در تهران » و یا خطاب به رئیس دادگستری᾿ شهرستان محل خوانده نوشته شود وبایستی᾿ آن را روی᾿ کاغذ معمولی᾿ وپس از نقش تمبر لازم روی᾿ آن « که دراتاق نقش᾿تمبر دادگستری᾿ انجام می᾿᾿شود » آن را به مرجع قبول شکایت دادگستری᾿ محل « دایره᾿ی᾿ ارجاع شکوائیه » ارایه نماید تا به᾿وسیله᾿ی᾿ مقام قضایی᾿ دستور تحقیقات روی᾿ آن صادر شود .